Энэ талаар “Грэйт роуд” ХХК-ийн инженер Г.Эрдэнэсүрэн “Уг авто зам нь долоон метр өргөн, хоёр эгнээ зорчих хэсэгтэй байна. Мөн хоёр талаараа явган болон дугуйн зам, гэрэлтүүлэг, ногоон байгууламжийг хийнэ. Өнөөдрийн байдлаар суурь асфальт бетон хучилтын ажлыг дуусгаж, өнгөн асфальт бетон хучилтыг хийж байна. Мөн далангийн хажуу налууг төмөр бетон хавтангаар бэхэлнэ. Тус авто зам ашиглалтад орсноор Чингэлтэйн өргөн чөлөөний замын ачааллыг бууруулж, хөдөлгөөний урсгалыг хуваарилахад чухал ач холбогдолтой” гэв.

Ингэснээр 2024 онд 7.4 тэрбум, 2025 онд 18.2 тэрбум төгрөгийн орлогыг нийслэлийн төсөвт төвлөрүүлсэн байна. Өнгөрсөн хугацаанд дараах 15 барилга байгууламжийг буцаан авчээ.

Мөн энэ онд БЗД-ийн нэгдсэн эмнэлэг, СБД-ийн нэгдсэн эмнэлэг, СТӨ-ний В корпусыг нийслэлийн өмчид буцаан авахаар хэлэлцээр хийж байна.

 

«Туушин» зочид буудлын Suld бизнес танхимд болсон «Эдийн засгийн бүрэн эрхт байдал: дэлхийн хямралын үеийн Евразийн туршлага» форумыг «Цаг хугацааны хэлхээ» төрийн бус байгууллага зохион байгуулсан. Зургаан улсын төлөөлөл оролцсон. Нээлтийн үгийг доктор, профессор Д.Цогбаатар, Киргизийн «Кумтор» УУҮГ-ын ТУЗ-ийн дарга Бекбосун Жакшылыкович Апсатаров хэллээ.

 

Апсатаровын эхний үгс Монголын танхимыг чимээгүй болгосон. «2026 онд дэлхий дахинд нийтлэгдсэн педофил эрүүгийн ялтан, Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцааны олон нийтэд ил болсон хэсэгт Монголын улс төрийн удирдлагатай олон жилийн холбоо тогтсон байдал тэмдэглэгдсэн. 2013 онд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч асан Цахиагийн Элбэгдоржтэй уулзсан, Улаанбаатар ба Rio Tinto-гийн харилцаанд шууд нөлөөлөх зөвлөлдөөн өгч байсан баримт захидалд байгаа. Ийм хэмжээний гэрээг ийм хүний ойр зайнаас бэлдэж байсан бол энэ бол зөвхөн Монголын сургамж биш. Бүх бүс нутгийн сургамж», гэж илтгэгч хэлэв.

 

Энэ мэдээлэл олон улсын хэвлэл мэдээллээр нийтлэгдсэн олон нийтийн материал дээр тулгуурласан. Гэвч үүнийг монгол аудиторт ийм шууд, ийм эмзэг сэдэвт хэлсэн нь форумын гол цочирдуулсан өнгө байв. 2009 оны Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын парламентын шинжээчид эхний жилээс нь эхлэн шүүмжилж ирсэн. Үндэсний хууль тогтоомжийн зөрчил, ашиг хуваарилалтын тэгш бус бүтэц, ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулсан заалтууд нь монгол олон нийтэд таних шинж тэмдэг. 2022 онд Rio Tinto Erdenes Oyu Tolgoi-гийн өмнөх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалсан нь зөөлөн эргэлтийн эхний алхам гэж Апсатаров тодорхойлсон. Гэхдээ тэр, эргэлт үргэлжилнэ, хэн, ямар шугамаар, ямар зуучлагчийн оролцоотой анхны гэрээг бэлтгэсэн бэ гэсэн асуулт нээлттэй байх ёстой гэж хэлсэн.

 

Киргизийн туршлага энгийн боловч хатуу. 1997 онд Канадын Centerra Gold Кумтор ордыг хүлээж авахад Бишкекийн казна хоосон, хуульчид байхгүй, хэлэлцээний мэргэжилтэн гэж нэрлэх хүн огт олдоогүй. Гэрээ зурагдсан, ашиг 25 жил Торонто руу урсаж, мөсөн гол Давыдов, Лысый дээр 1 тэрбум тонн хаягдал чулуулаг овоорсон. 1998 оны 5-р сарын 20-нд Барскоон тосгоны ойр хоёр тонн натрийн цианид урсан олон зуун хүн хордсон. Гэрээг 2003, 2009, 2013, 2016 онд засах оролдлого бүгд бүтэлгүй болсон. «Канадын корпорацийн хуульчид хамгийн сайн зэвсэгтэй байсан. Биднийх хоосон гар», гэж Апсатаров хүлээн зөвшөөрсөн.

 

2021 оны 5-р сард Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани»-д гадаад удирдлага тогтоох хуулийг баталсан. Хэргийн үндэс нь экологийн зөрчил, татварын асуудал, корпорацийн засаглалын алдаа. Канадчуудын хариу барзгар: Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагаа зогсоох оролдлого. Хамгийн хурц дарамт нь Лондонгийн хөрөнгийн биржээс Киргиз улсыг хандалтаас хаасан явдал. «Энэ бол цэвэр институцийн дарамт. Цаазын ялын сэрэмжлүүлэг. Бид ухарсангүй», гэж Апсатаров хэлэв.

 

2022 оны 4-р сарын 4-нд Дэлхийн эвлэрлийн гэрээ байгуулагдаж, 7-р сард хаагдсан. Centerra Киргизэд 100 хувийн хувьцаа, 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө (50 сая экологийн санд) өгч гарсан. Киргизийн «Кыргызалтын» 26 хувь (77.4 сая хувьцаа) буцаасан. 3 тэрбум доллараас давсан харилцан нэхэмжлэл арбитрын шийдвэргүй хаагдсан. Үндэсний мэдэлд шилжсэнээс хойш 3.4 тэрбум долларын орлого, 17 жилийн гүний төсөл, 147 тонн нөөц. «Лондон биднийг эргэн нээсэн. Бүгд буцаж байрандаа орсон. Ухрах нь биш, давж гарах нь л гарц», гэж Апсатаров онцолсон.

 

Монгол дуудаж хэлэв. «Та нар яг ийм замд байна. Мөн ижил хэмжээний дарамт танайхаар ирж магадгүй. Бидний туршлагаас нэг л зүйл авч үлдээрэй. Хаагаад, дарамт үзүүлээд л нэг хэсэг үе өнгөрдөг. Улс ухрахгүй бол хаалгаа нээлгэнэ, хөрөнгө оруулагч эргэн ирнэ, гэхдээ манайхны нөхцөлөөр. Хамгийн чухал нь дотоод асуулт. Хэн, хэний зөвлөгөөгөөр, ямар зуучлагчдын оролцоотой анхны гэрээг бэлдсэн бэ». Энэ асуултад хариулах нь Монголын өөрийнх нь хариуцлага хэмээн тэр хэлсэн.

 

Хоёрдугаар болон гуравдугаар сесст экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор Д.Галсандорж, Эрдэнэтийн доктор Д.Галбаатар, доктор Б.Гөлгөө, ШУТИС-ийн доктор С.Нандинцэг, Ж.Ижилмаа, «Эртэч Наран»-ын доктор Дж.Сэрсмаа, Беларусийн «Калакспар» компанийн А.С.Соловьёв, Хакасын зөвлөх М.А.Крутских, «Цаг хугацааны хэлхээ»-ний үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал нар илтгэл тавив. Оролцогчид ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандартыг Киргиз-Монголын хэлэлцээрээс эхлүүлэх санаачилгыг дэмжсэн.

 

Одоо асуулт монгол олон нийтэд. Эпштейн-Элбэгдорж-Rio Tinto гэсэн гурвалжинд бодит хууль зүйн мөрдөн байцаалт явах уу. Манай өөрсдийн мөрдөн байцаалт.

Ажил гүйцэтгэх толгой компанийн салбар шинэ компанийг Монголд байгуулж, УБЕГ-т бүртгүүлэн банкны баталгаа байршуулж тухайн компанийн дансаар мөнгөө авч байгаа. Авсан мөнгөөрөө бүх кэмпийг барьж, тоног төхөөрөмжүүдийг татан, карьераа олборлоход бэлэн болж, зураг нь дуусаад өрөмдлөгөө хийж байтал төслийг зогсоосон. Эдгээрийг аваад үлдсэн мөнгө нь дансанд нь байдаг байлгүй.

Мөнгө угаах терроризмтой тэмцэх үндэсний зөвлөлийг ахалж байсны хувьд хэлэхэд тухайн компанийн дансанд орсон мөнгө хаашаа шилжсэнийг программаар гаргаж ирдэг. АТГ энэ асуудлыг яаралтай шалгаж, олон нийтэд танилцуулах ёстой" гэлээ.

Туулын хурдны замын ажилд энэ онд нийслэлийн төсвөөс ₮789 тэрбумын зарцуулахаар баталсан бол өнгөрсөн онд ₮538.6 тэрбумыг төсөвлөжээ. "Туулын хурдны зам” ОНӨААТҮГ-ын энэ оны үйл ажиллагааны зардал ₮1 тэрбум. Ингэснээр ₮1.3 их наяд гаруйг зарцуулах болоод байна. Харин өнгөрсөн онд төсөвлөсөн мөнгөний талаар хотын дарга дурдсангүй.Нийслэлийн төсвийн 2.3 их наяд төгрөгөөр барих уг замыг иргэд эсэргүүцэж, Засгийн газраас хоёр дахь удаагаа зогсоогоод байгаа билээ.

2025 оны намар УСУГ-аас ажлын зургийн өөрчлөлт батлагдсан даруйд долоон бригад 70 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй зохих хугацаанд ажлыг гүйцэтгэж байгаа юм. Энэхүү шинэ бохирын шугам өргөтгөл нь Улаанбаатар хотод ашиглагдаж байгаа шугамуудаас хамгийн өргөн буюу 1.5 метрийн диаметртэй. Баянзүрхийн хэрэглэгчдээс эхлээд Төв цэвэрлэх байгууламж хүртэлх ачааллыг хуваалцах үүрэгтэй. Тус шугам тавигдсанаар төвийн коллекторын ачаалал 50 хувиар буурна. Хэрвээ “Туул 1” коллектор ашиглалтад орохгүй бол цаашид шинэ бүтээн байгуулалтыг хүлээн авах боломжгүй нөхцөл байдал хотод үүснэ. Одоо хийж буй энэхүү шугам хоолой нь бохир усанд тэсвэртэй, хөрсний даац авах чадвартай гэдгээрээ онцлог.

“Туул-1” коллекторын трасс дагууд 79 нэгж талбар газар чөлөөлөлтөд өртсөн. Өнөөдрийн байдлаар 25 нэгж талбарыг чөлөөлсөн. “Туул-1” коллекторын 3, 4 дүгээр хэсгийн Ф1200-1500 мм-ийн голчтой шугамаас угсралт хийгдээгүй 10.4 км шугамын угсралтыг хийж дуусгаснаар Улаанбаатар хотын ариутгах татуургын гол цуглуулах шугамын хүчин чадал 80 хувиар нэмэгдэж, шинээр 300 мянган өрхийг ариутгах татуургын төвлөрсөн системд холбох боломжтой болно. Шугамын ажил гүйцэтгэлтэй холбоотой газар чөлөөлөлтийг энэ оны II, III улиралд зохион байгуулж шугам угсралтын ажлыг богино хугацаанд хийж дуусгахаар төлөвлөжээ. Иймээс иргэд, ААН, байгууллагуудыг “Туул-1” коллекторын шугам угсралтын ажлын явцын талаарх мэдээллийг бүрэн авч, хамтран ажиллахыг уриалж байна.

Тодруулбал, зургаан дүүргийн нутаг дэвсгэрийн 14 байршилд хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, мод үржүүлэг, худалдаа, нийтийн үйлчилгээ, холбоо, мэдээлэл дамжуулах, хүлээн авах станц, оффисын зэрэг зориулалтаар газрыг худалдах юм байна.

Мод үржүүлгийн газрын зориулалтаар:

Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн цогцолборын зориулалтаар:

Худалдаа, нийтийн үйлчилгээний газар, төв, цогцолборын зориулалтаар: 

Үйлдвэрлэлийн барилга, байгууламжийн бусад газрын зориулалтаар:

Холбоо, мэдээлэл дамжуулах, хүлээн авах станц:

Бүх төрлийн оффис, албан конторын зориулалттай барилга, байгууламжийн зориулалтаар: 

Амралтын газрын зориулалтаар: 

Төлөвлөлтөд хамрагдсан өрхүүд сууцныхаа дулаалгыг бүрэн шийдвэрлэсэн тохиолдолд шингэрүүлсэн хийн халаалтын зуухыг нэг удаа үнэ төлбөргүй суурилуулна. Халаалтын улирал буюу тухайн оны есдүгээр сарын 15-ны өдрөөс дараа оны тавдугаар сарын 15-ны өдрийг дуустал нийт 900 мянган төгрөгийн үнийн урамшуулал олгоно. Тус үнийн урамшууллыг бэлэн мөнгөөр олгохгүйгээр халаалтын улиралд хэрэглэсэн шингэрүүлсэн хийн төлбөрөөс үе шаттайгаар хасаж тооцно. 

Иймд дээрх хороодод оршин суудаг, шингэрүүлсэн нефтийн хийн халаалтад шилжих хүсэлтэй өрхүүд өөрийн харьяа хороонд хандан асуумжийн хуудсыг бөглөж, хүсэлтээ гарган бүртгүүлээрэй. Иргэдийн идэвхтэй оролцоо нь агаарын бохирдлыг бууруулах, эрүүл, аюулгүй орчныг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулах юм.

Мөн Нийслэлийн Засаг даргын 2025 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрийн А/1453 дугаартай захирамжаар Улаанбаатар хотод 2025 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрөөс 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 10-ны өдрийг хүртэлх хугацаанд “хоёр дугуйт” тээврийн хэрэгслээр замын хөдөлгөөнд оролцохыг хориглосон.

Тээврийн прокурорын газраас хийсэн судалгаагаар 2025 оны байдлаар улсын хэмжээнд сурроны хэрэглээтэй холбоотой 161 зам тээврийн осол гарснаас, 48 ослын улмаас суррон унаж явсан 32 хүүхэд эрүүл мэндээрээ хохирсон нь өмнөх оноос 12 хувиар өссөн байна.

Ослын улмаас 21 хүүхдэд хөнгөн, 7 хүүхдэд хүндэвтэр, 4 хүүхдийн эрүүл мэндэд хүнд хохирол учирсан, насны байдлаар нь авч үзвэл  17 настай 16, 16 настай 7, 15 настай 5, 15-аас доош насны 4 хүүхэд байна.

Тээврийн прокурорын газраас эцэг, эхчүүд, асран хамгаалагч, сурган хүмүүжүүлэгч та бүхнийг өсвөр насны хүүхдэдээ тавих анхаарлаа сайжруулж, учирч болох эрсдэлийн талаар ойлгуулж, замын хөдөлгөөний дүрмийг баримталж, осол аваараас урьдчилан сэргийлэхийг уриалж байна.

 

 

Ёслолын үеэр нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Х.Нямбаатар үг хэллээ. Тэрбээр “Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хуулийг олон жилийн дараа шинэчилснээр нийслэл томоохон дэд бүтцийн төслүүдээ санхүүгийн олон төрөл хэрэгслийг ашиглаж санхүүжүүлэх боломж нээгдсэн. Өнөөдөр Улаанбаатар хотын хүн амын 60 орчим хувь инженерийн шугам сүлжээнд холбогдсон орон сууцанд амьдарч байгаа бол үлдсэн 40 орчим хувь нь уламжлалт гэр хороололд амьдарч байна. Гэр хорооллоос иргэдийг орон сууц руу шилжүүлэхэд хамгийн нэгдүгээрт хийх ёстой ажил бол цахилгаан, дулааны эрчим хүчийг нэмэгдүүлэх юм Улаанбаатар хот одоогоос хоёр жилийн өмнө анхны дотоод бондыг арилжиж байсан. Хоёр жилийн хугацаатай гаргасан дотоод бондыг энэ оны эхний хоёрдугаар хагаст төлөөд дуусаж байна. Өөрөөр хэлбэл, нийслэл төлөх ёстой дотоод бондын үлдэгдэлгүй болсон учраас 42 жилийн түүхтэй Дулааны тавдугаар цахилгаан станц төслийн санхүүжилтэд шаардагдах 200 тэрбумын бондыг өнөөдөр арилжихад бэлэн болоод байна. ДЦС-5 ашиглалтад орсноор 100 мянган айлыг эрчим хүчээр найдвартай хангаж, 40-50 мянган айлыг дулаанаар хангах том эх үүсвэр бий болно. ДЦС-5 өнөөгөөс хоёр жилийн дараа буюу 2028 оны I улиралд эхний блокоо хүлээж авснаар олон нийтэд үр өгөөжөө хүртээнэ. Дулааны тавдугаар цахилгаан станц бол Улаанбаатар хотын баруун хойд хэсгийг дулаан, цахилгаанаар хангах томоохон төсөл. Нийслэл Бөөрөлжүүтийн 300 МВт цахилгаан станцыг дотоод бондоор санхүүжүүлж, ашиглалтад оруулж байсан туршлагатай. Жил бүр өсөн нэмэгдэж буй хэрэглээтэй уялдуулж, эрчим хүч, дулаан хангамжийн эх үүсвэрүүдийг олноор барьж байгуулах шаардлагатай байна” хэмээн онцоллоо.

 

 

Эрчим хүчний салбарт урт хугацааны тогтвортой шийдлийг бий болгох зорилгоор Дулааны тавдугаар цахилгаан станц төслийг төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр хэрэгжүүлж, “Митайм Интернэйшнл” компанитай гэрээ байгуулсан бөгөөд нийт төсөвт өртөг 658.5 сая ам.доллар байхаар төлөвлөгдсөн. Үүнээс нийслэлийн хариуцах хөрөнгө 20 хувь буюу 131.7 сая ам.доллар байна. 2025 оны 12 дугаар сарын 22-ны өдрийн ханшаар тооцоход энэ нь 467.4 тэрбум төгрөг болж байна. Үүнээс 2026 онд Дулааны тавдугаар цахилгаан станц төслийг 200 тэрбум төгрөгийн бондын эх үүсвэрээр санхүүжүүлж, төслийн барилгын ажлын хугацааг 30 сараар тогтоод байна.